ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

الزام‌های نشر اخبار تلخ و دردناک

تاریخ درج : یکشنبه ۱۱ خرداد ۱۳۹۹
شماره روزنامه: 
بررسی پوشش اخبار قتل رومینا در گفت‌وگو با دکتر داود نعمتی انارکی، عضو هیئت‌علمی دانشکده صدا و سیما

لیلا  مقیمی/خبرنگار

در روزهای اخیر، خبر حادثه‌ای ناگوار روح و روان مردم را متأثر ساخت و همه با شنیدن خبر قتل دختر 13ساله‌ای به نام رومینا اشرفی به دست پدرش که ظاهرا با دو ضربه داس به گردن دختر اقدام به کشتن او کرده بود، به‌شدت غمگین و شوکه شدند. خبر این جنایت در رسانه‌های داخل، شبـــکه‌های ماهـــواره‌ای و شبــکه‌های اجتـــماعی انـعکاسی گسترده داشت و هر رسانه‌ای به نشر اخبار این موضوع پرداخت. این جریان رسانه‌ای که در ارتباط با قتل رومینای 13 ساله شکل گرفت، ما را  بر آن داشت تا به‌صورت تلفنی گفت‌وگویی با دکتر داود نعمتی انارکی، عضو هیئت‌علمی و دانشیار دانشگاه صداوسیما، انجام دهیم. آنچه در پی می‌آید، ماحصل این گفت‌وگوست.

به نظر شما نحوه پوشش اتفاق‌هایی نظیر آنچه برای رومینا اشرفی پیش آمد، در رسانه‌ها چگونه باید باشد و خبرنگاران چه وظایفی در قبال این رویدادها دارند؟

انعکاس اخبار حوادث به چند دلیل موردتوجه رسانه‌ها بوده و هست: اول آنکه، این نوع از خبرها عمدتا از ارزش خبری استثنا و شگفتی برخوردارند؛ دوم اینکه، اخبار حوادث از سبک‌های نگارشی متفاوتی نسبت به خبرهای روزمره برخوردار است؛ بنابراین بر اساس این دو ویژگی، مخاطبان به این خبرها توجه بیشتری نشان می‌دهند و این‌گونه خبرها به اعتقاد من مخاطب‌جمع‌کن است. از سوی دیگر اخبار مربوط به حوادث عمدتا سریالی هستند و رسانه‌ها این خبرها را در چندین مرحله و با حجم اطلاعات جدید در اختیار مخاطبان قرار می‌دهند و بعضا این اخبار را با تحلیل‌های روان‌شناسی که برای مخاطبان اهمیت پیدا می‌کند، همراه می‌سازند؛ همچنین توجه مخاطبان به اخبار حوادث نیز به نظر من به دو دلیل عمده است: اول، ارضای حس کنجکاوی آنها به حادثه؛ دوم، این باور نیز وجود دارد که اخبار حوادث تلنگری به افراد جامعه است که دقت کنند تا مرتکب رفتارهای نابخردانه در ارتباط با خود و دیگران نشوند. به اعتقاد من، هم دلایل رسانه‌ها در پرداخت به اخبار حوادث درست است و هم دلایل مخاطبان پذیرفتنی است؛ بنابراین با ذکر این مقدمه باید عرض کنم که نحوه پوشش چنین اخباری توسط رسانه‌ها باید ارتباط مستقیمی با احساس مسئولیت اجتماعی رسانه‌ها داشته باشد. بر مبنای این اصل انتشار خبرهای حوادث که تلخ و دردناک است، باید به‌گونه‌ای باشد که با روح و روان مخاطبان بازی نشود، از قصـه‌پردازی و برجسته‌سازی حاشیه‌ها باهدف جلب ‌توجه کاذب که ممکن است روان مخاطب را به هم بریزد، خودداری کنند. در پوشش خبری حادثه قتل رومینا اگر به اصل مسئولیت اجتماعی رسانه و روزنامه‌نگار توجه می‌شد، شاهد نقل‌قول‌های عجیب‌غریبی مانند بریدن سر دختر به‌وسیله داس نبودیم. ظاهرا قتل با ضربه داس به گردن بوده تا بریدن سر، که وقتی بریدن بیان می‌شود، نتیجه‌ای متفاوت را به همراه دارد؛ بنابراین حتما باید در نظر گرفت که صحنه رویداد و اصل موضوع چگونه باید بیان شود که بیش‌ازاندازه روان مخاطب را به هم نریزد.خبرنگاران رسانه‌ها نیز در قبال تهیه و انتشار اخبار چنین رویدادهایی، اصل را صرفا بر سرعت در انتشار قرار ندهند، بلکه در روایت خود به صحت ابعاد ماجرا هم توجه نشان دهند. باید توجه کنند که رویداد را با چه مقدمه‌ای شروع کنند که هم توجه مخاطب را به واقعیت جلب کند و هم اینکه از واقعیت دور نشده و به سمت تخیل کشانده نشود.

به‌رغم اینکه چند روزی است این اتفاق افتاده، اما صداوسیما به‌عنوان یک رسانه رسمی و ملی تاکنون واکنشی به این موضوع نشان نداده است. آیا چنین رویکردی درست است؟

به اعـــتـــقاد من، صـــداوســـیما می‌تواند با رویکرد آگاهی‌بخشی به جامعه به انتشار چنین اخباری اقدام کند؛ اما در کنار انتشار اخبار حوادث، اولا باید به اصل مسئولیت اجتماعی توجه نشان دهد؛ دوما، خبرها را باید با تحلیل‌های علمی و روان‌شناسی همراه کند تا هم جامعه از رویداد به شکل درست مطلع شود و هم از تحلیل‌های علمی که جنبه آگاهی‌بخشی پیدا می‌کند، مطلع شود و شناخت به دست آورد. به‌خاطر  دارم زمانی که قتل‌های زنجیره‌ای تعدادی از زنان در اواخر دهه 70 در تهران اتفاق افتاد و زمانی که قاتل دستگیر شد (همان خفاش شب) رسانه‌ها و به‌خصوص صداوسیما در کنار انعکاس اخبار مربوط به قتل‌ها به واکاوی و کالبدشکافی شخصیت قاتل، چرایی قتل‌ها و... از نگاه روان‌شناسی پرداختند که به اعتقاد من حاوی نکات آموزنده علمی بود و اطلاعات خوبی به مخاطبان ارائه شد؛ بنابراین صداوسیما هم می‌تواند به تهیه و انتشار این اخبار با رویکرد آگاهی‌بخشی به مردم مبادرت کند. نکته دیگر اینکه رسانه‌هایی همــچــون ایـــران ایـــنترنشـنال، بی‌بی‌سی، رادیو فردا، صدای آمریکا و رسانه‌های دیگر به این خبر با رویکردهای خاص خود پرداختند و موضوع را با کارشناسان حقوقی، روان‌شناسی و حتی فقهی در میان گذاشتند و تحلیل‌های خود را ارائه کردند؛ پس به اعتقاد من صداوسیما هم می‌تواند با ارائه بحث‌های دقیق کارشناسی به زوایای مختلف این حادثه بپردازد و چون رسانه این جامعه است، قاعدتا با دسترسی به منابع متعدد، کالبدشکافی دقیق‌تری خواهد داشت و می‌تواند برای مردم آموزنده باشد.

به اعتقاد شما، رسانه‌ها تا کی و تا کجا باید به این مسئله بپردازند؟

رسانه‌ها تا زمانی باید به موضوع بپردازند که جنبه آگاهی‌بخشی به مخاطب از زوایای مختلف تحقق پیدا کند؛ همچنین تا جایی باید به مسئله بپردازند که اصل رویداد به حاشیه کشیده نشود و به‌جای آن حاشیه‌های رویداد برجسته نشود؛ ضمن آنکه باید در نظر داشته باشیم که افراد مرتبط با این حادثه مانند اقوام دچار هتک آبرو و حیثیت نشوند و این از اصول اخلاقی انتشار اخبار است که حتما باید رعایت شود؛ همچنین رعایت حریم خصوصی، شامل حریم اطلاعاتی، حریم جسمانی  و... در تهیه و نشر این‌گونه اخبار باید در نظر گرفته شود.

با توجه به اینکه در این ماجرا مسئله مذهب نیز مطرح است، رسانه‌ها چگونه باید رفتار کنند؟

رسانه‌ها باید از انتشار مطالبی که باعث تحریک و تهییج احساسات دینی مردم می‌شود، خودداری کنند. در جایی که موضوع وحدت بین شیعه و سنی مطرح است، بیان اینکه چون دو طرف ماجرا به لحاظ مذهبی تفاوت داشتند و یکی شیعه بوده و دیگری سنی، موضوع را به حاشیه کشاندن است که می‌تواند موجب تفرقه و تحریکات مذهبی شود.به نظر من، پدر رومینا دختر 13ساله‌اش را به خاطر اینکه فردی که دخترش را فراری داده از اهل سنت بوده، نکشته است و بی‌شک عوامل دیگری در این موضوع دخالت داشته که رسانه‌ها اگر قصد پرداختن به موضوع قتل را دارند، باید از زوایای مختلف آن را واکاوی و بررسی کنند. به‌هرتقدیر ارائه انگاره‌ای قتل آن‌هم از نگاه صرفا تفاوت‌های مذهبی، ضرورتا مخاطبان را از واقعیت رویداد دور خواهد کرد و این آفت است. در حقیقت در این چند روزی که از این ماجرا گذشته و اخبار مرتبط با این قتل را دنبال کرده‌ام، متوجه شدم که برخی رسانه‌ها و به‌خصوص رسانه‌های خارج از کشور و برخی کانال‌ها در فضای مجازی با برجسته کردن اینکه عامل فرار دختر اهل سنت بوده، تلاش کرده‌اند با کلیشه تبدیل مسائل پیچیده به وجوه ساده و رسانه‌ای شده، موضوع را بررسی کنند که این خطاست.

در روزهای اخیر بسیاری از خبرنگاران به قوانین تاختند و آن را موردنقد قرار دادند؛ آیا چنین قضاوت‌ها و انتقادهایی در این بازه زمانی صحیح است؟

رسانه‌ها این قتل‌ها را به‌عنوان قتل‌های ناموسی نام می‌برند که وقوع آنها زنگ خطر سلامت خانواده را به صدا درمی‌آورد، زنگ خطری که امروزه با تنوع رسانه‌ها و ابزارهای ارتباطی و ضعف‌هایی که در قوانین وجود دارد بیش از هرزمان دیگری حریم خانواده و به‌خصوص کودکان، نوجوانان و جوانان را تهدید می‌کند؛بنابراین به اعتقاد من رسانه‌ها در محدوده زمانی یک رویداد و به‌خصوص پس از وقوع آن، موضوع را باید از ابعاد روان‌شناسی، جـــامــــعه‌شــنــاسی و حتی حـــقـــوقی بررسی کنند. نتایج بررسی‌های دقیق و کارشناسی رسانه‌ها به‌دوراز سوگیری‌های احتمالی، می‌تواند در رفع ضعف‌های حقوقی و قانونی مؤثر باشد؛ به‌عنوان‌مثال، اکنون زمان بررسی حقوقی موضوع است تا تکلیف لایحه حمایت از حقوق کودک و نوجوان مشخص شود، لایحه‌ای که بخشی از آن ناظر بر مجازات والدین سهل‌انگار است و می‌تواند جلوی وقوع چنین حوادثی را بگیرد.پس به اعتقاد من بررسی موضوع از ابعاد مختلف، به‌خصوص حقوقی و با نگاه کارشناسی دقیق و به‌دوراز جنجال‌سازی باید انجام شود و رسانه‌ها در این ‌ارتباط می‌توانند نقش مؤثری هم در آگاهی‌بخشی مردم داشته باشند و هم مسئولان را آگاه سازند که درصدد رفع معایب و ضعف‌ها برآیند. درواقع خبرنگاران و رسانه‌ها باید به‌جای تهییج احساسات مردم، در پی تحریک حس مسئولیت اجتماعی مسئولان باشند تا لوایح خاک‌گرفته زودتر به تصویب برسد.

مصاحبه با مادر رومینا و پسر ۲۸ساله‌ای که موجب فرار دختر بود و برخی دیگر، در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شود. به اعتقاد شما مصاحبه با این افراد آیا در این زمان درست است؟ چه مواردی باید در آن رعایت شود؟

معتقدم که انجام مصاحبه با افرادی که به‌نوعی در ارتباط با موضوع هستند، به روشن‌شدن زوایای پنهان حادثه کمک می‌کند؛ مشروط بر اینکه انجام مصاحبه‌ها صرفا با هدف روشنگری باشد تا اهداف پنهانی که برخی‌ها دارند و درصدد هستند تا موضوعی خاص را القا کنند.معتقدم که در چنین رویدادهایی رسانه‌های رسمی باید با بهره‌گیری از کارشناسان خبره، روان‌شناسان و جامعه‌شناسان به کالبدشکافی رویداد بپردازند و مخاطبان خود را به سطحی از شناخت برسانند تا آنها نیز به ارزیابی منطقی از موضوع دست پیدا کنند. چنین پرداخت رسانه‌ای نقش مفیدی در آگاهی‌بخشی خانواده‌ها خواهد داشت که در ارتباط با معضلات و مشکلات چگونه رفتار کنند. پرداخت مناسب رسانه‌ای به مشکلات و ناهنجاری‌ها باعث می‌شود تا شاهد کاهش رفتارهای نابخردانه در سطح جامعه باشیم.

برای انعکاس چنین حوادثی که روح و روان جامعه را می‌آزارد، باید چه مواردی را در نظر گرفت؟

به اعتقاد من رسانه‌ها با بازنمایی درست یک رویداد و یک واقعیت، باید تلاش کنند که مخاطبان به شناخت قابل قبولی از چنین رویدادهایی برسند. در چنین حالتی عکس‌العمل‌های نابخردانه هم به‌شـــدت کاهش می‌یابد. عکس‌العـــمل‌های غــــیرعـــقلانی در ارتباط با قتل رومینا را در دو مرحله شاهد بوده و هستیم: مرحله اول، عکس‌العمل نابخردانه و بعضا جنون‌آمیز پدر رومیناست که موجب قتل دختر شد؛ چراکه او خواست اشتباه دختر را با کشتن، که اشتباهی فاحش و وحشتناک بود، جبران کند. این اقدام،  اقدامی جنون‌آمیز بود. عکس‌العمل دوم که در این حادثه می‌بینیم، عکس‌العمل برخی آشنایان و دوستان قاتل و نیز برخی افراد دیگر است که مهر تایید بر اقدام پدر رومینا زده‌اند و باورم بر این است که این دسته از عکس‌العمل‌ها اثرات سوئی در جامعه خواهد داشت و بی‌شک آمار چنین حوادثی را افزایش خواهد داد.اقوام و این افراد باید از حکم صادر کردن خودداری کنند، نباید پدر را تشویق کنند که شدیدترین تنبیه را در حق دختر اعمال کند؛ همچنین افراد را متهم به بی‌غیرتی نکنند تا چنین رفتارهایی که فاقد هرگونه عقلانیت است و صرفا یک نگاه احساسی متعصبانه در آن موج می‌زند، در جامعه گسترش یابد. باید اجازه دهند تا کارشناسان، صاحب‌نظران و رسانه‌ها به شیوه‌ای درست و علمی چنین حوادثی را بررسی کنند. حکم صادر کردن باید از سوی افراد متخصص و با شناخت علمی انجام شود ، نه افرادی که هیچ شناختی ندارند و کورکورانه حکم صادر می‌کنند. همچنین رسانه‌ها باید واکنش حرفه‌ای به موضوع قتل‌های ناموسی نشان دهند و نوعی روشنگری را در جامعه پدید آورند. چنین قتل‌هایی باید خاتمه پیدا کند. این قتل‌ها وحشیانه است و باعث آزردگی خاطر افکار عمومی و به‌نوعی ترویج آن می‌شود.معتقدم که رسانه‌ها می‌توانند در چرخه صحیح اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی و با بهره‌گیری از دیدگاه روان‌شناسان، جامــــعه‌شـــــناسان، مردم‌شــناسان، فرهـــنگ‌شـــناسان و... موضــوعات این‌چنینی و بسیاری ناهنجاری‌های دیگر را با نگاه علمی بررسی و تحلیل کنند تا شاید نگاه و باورهای احتمالی افرادی که اتخاذ چنین رفتارها را جایز می‌شمارند، اصلاح شود و بازدارنده این رفتارها در سطح جامعه شوند.به گفته این مدرس دانشگاه، رسانه‌ها در محدوده زمانی یک رویداد و به‌خصوص پس از وقوع آن، موضوع را باید از ابعاد روان‌شناسی، جامعه‌شـــناسی و حـــتی حـــقوقی بررسی کنند، نتایج بررسی‌های دقیق و کارشناسی رسانه‌ها به دور از سوگیری‌های احتمالی، می‌تواند در رفع ضعف‌های حقوقی و قانونی موثر باشد. به عنوان مثال اکنون زمان بررسی حقوقی موضوع است تا تکلیف لایحه حمایت از حقوق کودک و نوجوان مشخص شود. لایحه ای که بخشی از آن ناظر بر مجازات والدین سهل‌انگار است که می تواند جلوی وقوع چنین حوادثی را بگیرد.

url : http://www.isfahanziba.ir/node/109466

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی