ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

بانوی شاعرِ هم‌عصرِ حافظ

تاریخ درج : شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۸
شماره روزنامه: 
جهان خاتون، به علت تعداد کم شاعران زنِ عجم، شاعری را نقص می‌پنداشت

مولود جوانمرد / پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی

جهان ملک خاتون که در مقدمه دیوانش  خود را جهان بنت مسعود معرفی می‌کند، از شاهزادگان خاندان اینجو است که در نیمه دوم قرن هشتم هجری در شیراز می‌زیست. او از بازماندگان خاندان اینجو در فارس است که نسبت خود را به خواجه عبدالله انصاری، عارف نامی‌قرن قرن پنجم می‌رسانیده‌اند. از وقایع زندگی او اطلاعات چندانی در دست نیست. جز آنکه او پس از کشته شدن پدرش در سایه  حمایت‌های عموی خویش، شیخ ابواسحاق اینجو، به سر برد و تربیت یافت و پس از تسخیر شیراز به وسیله امیر مبارزالدین و قتل عموی خویش در شیراز ماند و در کنار دشمنان خاندان خویش زندگی کرد و حتی به اختیار یا اجبار شاه شجاع مظفری را مدح گفت. یکی از ارزشمندترین منابعی که درباره زندگی جهان خاتون وجود دارد،  مقدمه دیوان اوست که زیر نظرش خودش نوشته‌شده‌است. او در این مقدمه می‌گوید:« این ضعیفه، جهان بنت مسعود شاه گاه‌گاه قطعه‌ای برای مشغولی خاطر املا می‌کرد،  ولی به علت قلت و ندرت مخدرات و خواتین عجم در این امر تقلید این عمل را نقص می‌پنداشت، ولی بعد از آن چون معلوم شد که خیلی از خواتین بزرگ عرب و عجم متقلد این عمل بوده‌اند، مانند پادشاه خاتون و قتلغشاه خاتون، او نیز بدانان تشبه جست.» از همین چند خط کوتاه اطلاعات مفید بسیاری می‌توان به دست آورد. اول اینکه شاه جهان اشعار خود را املا می‌کرده‌است به این معنا که او اشعار را می‌سروده و دیگری سروده‌های او را می‌نوشته‌است. نکته دیگر این است که شاه جهان به واسطه شاهزاده بودن و طبقه خاص احتماعی خویش از پرداختن به شعر و شاعری هراس داشته‌است یا از علنی کردن این استعداد خویش می‌ترسیده‌است تا اینکه زنان دیگری از طبقه حاکم بر جامعه را می‌یابد که به شاعری مشغول‌اند و تصمیم می‌گیرد این هنر خویش را آشکار کند و در  ادامه، نام این بانوان را ذکر می‌کند که از نظر تاریخ ابیات بسیار اهمیت دارد. پادشاه خاتون، همسر اباقاخان و قتلغشاه خاتون، همسر اولجایتوخان هر دو از زنان شاعر عهد ایلخانان هستند. آنچه که به طور غیر مستقیم از مقدمه دیوان جهان شاه خاتون می‌توان دریافت این است که در زمان حکومت ایلخانان مغول بانوان دربار نیز به سرودن شعر روی می‌آورند، امری که در دیگر ادوار کمتر دیده‌شده و اگر هم بوده‌، فرصت در تاریخ ادبیات را نیافته‌است و اثر یا نامی‌از آنها به دست ما نرسیده‌است. برخی تذکره‌نویسان حکایتی درباره شاه جهان خاتون و عبید زاکانی نقل کرده‌اند:« حکایت کنند که جهان خاتون نام ظریفه و مستعده روزگار و جمیله دهر و شهر شهر بوده و اشعار دلپذیر دارد و از آن جمله این مطلع قصیده او راست:مصوری است که صورت ز آب می‌سازد            ز ذره ذره خاک آفتاب می‌سازد  و جهان خاتون را با خواجه عبید مشاعره و مناظره است... »

جهان خاتون دربعضی از غزل‌های خویش از نامادری خویش« سلطان بخت» نام می‌برد. به نظر می‌رسد که میان جهان بانو و سلطان بخت رابطه صمیمی‌و عاطفی محکمی‌وجود داشته‌است و وفات او تاثیر عمیقی بر جهان خاتون داشته‌است و او قصیده زیر را در رثای سلطان بخت سروده‌است:

از آتش غم عشقم بسر برآمد دود                                                       هزار چشمه خونم ز چشم‌ها بگشود

بهر که دل بنهادم دلم بسوخت به درد       بهر که در نگرستم ز چشم من بربود

وزید باد فنا و ربود گل ز برم                                                                                                           نماند طاقت و جانم ز خار غم فرسود

برفت و جان جهان را به داغ هجر بخست                                     وداع کرد و مرا از دو دیده خون پالود

و در پایان یک غزل دیگر گوید:

سلطان بخت من بسر تخت وصل بود                                                   آخر چرا به بخت من او ناگهان برفت

یکی دیگر از قصاید جهان خاتون در رثا طفل اوست که ناکام از جهان رفته‌است و مادر را در ماتم خویش نشانده‌است:

گلشن روضه دل سرو گلستان روان                                                         غنچه باغ طرب میوه شایسته جان

طفل محروم شکسته دل بیچاره من                                               کام نادیده بناکام برون شد ز جهان

مردم دیده ازو حظ نظر نادیده                      ناگه از پیش نظر همچو پری کشت نهان

دوران زندگی شاه جهان به  دو دوره تقسیم می‌شود؛ دوره اول که زمان قدرت خاندان اینجو در شیراز است و او در مال و مکنت می‌زیسته و صاحب احترام بوده‌است و دیگر پس از دگرگونی احوال شاه جهان به رنج می‌افتد. چنانکه در برخی از اشعار خویش از جفای دشمنان و فقر و بی کسی شکایت می‌کند. 

url : http://www.isfahanziba.ir/node/102159

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی