ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

فارسی نمی‌میرد

تاریخ درج : شنبه ۱۱ آبان ۱۳۹۸
استادان برجسته زبان‌های باستانی و ادبیات پارسی ازغنای این زبان می‌گویند

شیوا رضایی   پژوهشگر زبان و ادب فارسی / سالار ستوده   پژوهشگر زبان و ادب فارسی

نام ایرج افشار (پدر کتابشناسی ایران) به دلیل خدماتی که به فرهنگ و ادبیات این سرزمین کرده و به خاطر پژوهش‌های ایران‌شناسی‌اش، به گوش‌ها آشناست. دکتر محمود افشار یزدی (۱۳۶۲ - ۱۲۷۲ شمسی)، پدر ایرج افشار، واقف و بنیان‌گذار بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار بود. هدفِ بنیان‌گذاری این موقوفه تعمیم زبان فارسی و تحکیم وحدت ملی در ایران بوده و این روزها حتی پس از فوت ایرج افشار، همچنان به همان سنتِ نیک پابرجاست. این بنیاد به تازگی برنامه‌ای را با نام «زبان فارسی، ایران و فرهنگ‌نویسی؛ گفت‌وگوی علی بهرامیان با دکتر ژاله آموزگار و دکتر حسن انوری» برگزار کرد. در این برنامه یاد پروفسور ژیلبر لازار، ایران‌شناس و زبان‌شناس برجسته، گرامی داشته شد.  لازار در سال ۱۹۶۰ رساله دکترا خود را درباره «شکل‌گیری زبان فارسی» در موسسه ملی زبان‌ها و تمدن‌های شرقی نوشت و مدتی مدیر گروه شرق‌شناسی و موسسه مطالعات ایرانی در دانشگاه پاریس بود. او از سال ۱۹۷۲ تا ۱۹۹۳ مدیر گروه‌های پژوهشی در مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه در زمینه زبان‌های ایرانی بود. همچنین عضو فرهنگستان کتیبه‌شناسی و زبان‌های باستانی فرانسه، انجمن زبان‌شناسی پاریس و انجمن رده‌شناسی زبانی بود. او در دی سال ۱۳۹۵ به عضویت افتخاری فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزیده شد. لازار همچنین استاد راهنمای علی شریعتی و پوران شریعت‌رضوی در دوره دکتری بود.دکتر ژاله آموزگار، استاد فرهنگ و زبان‌های باستانی و دکتر انوری، استاد زبان و ادبیات فارسی و سرپرست تالیف فرهنگ بزرگ سخن، مهمانان اصلی این برنامه بودند. علی بهرامیان، عضو هیئت علمی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، میزبان این دو استاد و همچنین حضار مشتاق بود و سخن خود را با این پرسش آغاز کرد که زبان فارسی از کجا آغاز شد؟ در پاسخ به این سوال، دکتر انوری این‌گونه توضیح داد که زبان پارسی، زبان قوم پارس بوده که در جنوب ایران تکلم می‌شده است و به دلیل حکومت هخامنشیان، این زبان بر تمام ایران گسترش یافته و قدمت آن بیش از 2500 سال است. زبان فارسی که اکنون ما بدان تکلم می‌کنیم دنباله زبان فارسی میانه است که در دوران ساسان، زبان گفتاری بوده است؛ به گونه‌ای که از زمان اردشیر، زبان فارسی تکلم می‌شده و بعد از اسلام، این زبان به صورت گفتاری بوده و از اواسط قرن سوم میلادی به زبان نوشتاری تبدیل می‌شود.

 

 

 

اهمیت زبان و ادبیات فارسی

دکتر انوری سخن اصلی خود را با شرح اهمیت زبان فارسی این گونه آغاز کرد: زبان فارسی برای ما ایرانیان از جهات مختلفی، دارای اهمیت است: «نخستین اهمیت زبان فارسی در حال حاضر این است که وسیله تفاهم و گفت‌وگو بین اقوام مختلف ایرانی است، از این رو، می‌توان گفت زبان فارسی جزء بسیار مهمی از هویت ماست که باید از این جهت آن را پاس بداریم. در بین زبان‌های دنیا، چند زبان را می‌شناسید که آثاری مهمی همچون غزلیات مولانا، سعدی، حافظ و رباعیات خیام در آن به وجود آمده باشد؟ در واقع تعداد این زبان‌ها بسیار اندک است و در این میان، زبان فارسی اهمیت خاص خود را دارد. در صدر این آثار که به زبان فارسی شکوهمندی و اهمیت می‌دهد، شاهنامه قرار دارد که بزرگ‌ترین یادگار ادبی ماست. مرحوم محمد علی فروغی می‌نویسد اگر بر من ایراد نمی‌گرفتند، می‌گفتم که شاهنامه بزرگ‌ترین یادگار ادبی نوع بشر است. یک دانشمند اروپایی که در آثار حماسی گذشته پژوهش کرده است، درباره شاهنامه می‌گوید که این اثر را باید در کنار کمدی الهی دانته، ایلیاد هومر و آثار شکسپیر قرار داد و این چهار اثر را یادگار شکوهمند نبوغ بشری دانست، بر این اساس می‌توان گفت زبان فارسی یکی از بزرگ‌ترین زبان‌های عالم است و در کنار زبان یونانی، ایتالیایی و انگلیسی قرار می‌گیرد.»مصحح گلستان سعدی درباره زبانوران فارسی و حوزه جغرافیایی‌ای که قرار دارند این گونه توضیح داد: «زبان فارسی در حال حاضر زبان رسمی سه کشور است و در دوره‌ای از گذشته زبان بین المللی بوده است؛ زبان ادب و زبان فرهیختگان از اقصی نقاط هند تا جنوب شرقی اروپا. در بالکان آن‌قدر زبان فارسی مورد توجه بوده که بر آثاری همچون مثنوی، گلستان و بوستان به زبان ترکی شرح نوشته‌اند، شرح سودی، شرح ترکی غزلیات حافظ است و هنوز هم، بسیاری از حافظ‌پژوهان به این شرح مراجعه می‌کنند. این یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زبان فارسی است که روزگاری زبان بین المللی بوده است.»استاد بازنشسته دانشگاه خوارزمی (تربیت معلم تهران) در این قسمت نقبی به گذشته این زبان زد و سعی کرد ردپای آن را در آثار باستانی بجوید: «زبان فارسی در طول تاریخ تداوم داشته به این معنا که روند تکاملی و تاریخی‌اش مشخص است؛ زبان باستان به فارسی میانه و بعد به فارسی بعد از اسلام تحول پیدا کرده و خوشبختانه از هر سه دوره آثاری به جای مانده است: کتیبه بیستون از فارسی باستان، یادگار زریزان، دینکرد و... از فارسی میانه باقی مانده است؛ به این معنا که زبان فارسی از سه هزار پیش به این طرف تداوم داشته است. بعد از ورود اسلام به ایران نیز، زبان فارسی به عنوان زبان گفتاری و زبان پهلوی، به عنوان زبان نوشتاری ادامه داشته است.» در انتهای سخن دکتر انوری درباره اهمیت زبان فارسی، او ارجاعی به سخن یک مستشرق معروف کرد و گفت:« زبان فارسی زبانی لطیف و خوش آواست. ادوارد براون، مُستشرق شهیر انگلیسی که به چند زبان شرقی و غربی تسلط داشته، زبان فارسی را زبانی خوش آوا می‌دانسته و یک مورخ یونانی نیز، آن را زبان شعر و زبان عشق می‌شناخته است.»

 

 

راز ماندگاری زبان فارسی

پس از سخنان دکتر انوری، دکتر آموزگار در پاسخ به سوال بهرامیان که از او پرسید راز ماندگاری زبان فارسی چیست، گفت: زبان‌های دنیا بسیار زیاد هستند؛ بعضی از زبان‌ها به دلایل سیاسی، دینی، تجاری و اقتصادی بر زبان‌های دیگر غلبه می‌کنند، زبان‌هایی که مغلوب یا بلعیده می‌شوند، به این دلیل است که فرهنگ نوشتاری غنی‌ای ندارند و آنهایی که اجازه نمی‌دهند بلعیده شوند مثل زبان فارسی، به این موضوع  برمی‌گردد که در نوشته‌هایشان، مطلب و فکر وجود دارد، یعنی با اندیشه نوشته شده است. ایران دائما مورد تهاجم قرار گفته است، ولی زبانش هرگز از بین نرفته، زیرا از ابتدا، زبان اندیشه بوده است، سروده‌های اوستا که قدیمی‌تر آن، گات‌ها هستند، زبان تفکر و اندیشه است و نه یک زبان محاوره‌ای. کتیبه‌های هخامنشی در نوع خودشان شاهکارند، یعنی تاریخ‌اند. ما هر وقتی که ایجاب کرده است، تاریخ خود را بر سنگ نوشته‌ایم، به گونه‌ای که مطالب بیستون همسان با نوشته‌های هرودوت است. »استاد دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران درباره جزئیات مربوط به کتیبه بیستون این‌گونه توضیح داد: «کتیبه بیستون بسیار منطقی است؛ مقدمه، متن و نتیجه‌گیری دارد و زبانش نوعی زبان شعرگونه است: "خدای بزرگ است اهورامزدا که این زمین را آفرید، که این آسمان را آفرید، که انسان را آفرید و شادی مردم را آفرید." همین‌گونه آهنگین ادامه پیدا می‌کند. چون زیربنایش زبان نگارشی قوی است. گرفتاری ما این است که به اینها می‌نازیم ولی آنها را نمی‌خوانیم، اگر کتیبه بیستون را بخوانید، ذره ذره مطلب و فلسفه می‌یابید. در یکی از این کتیبه‌ها داریوش می‌گوید: "من طرفدار این هستم که به کسی ظلم نشود، نه توانگر بر درویش نه درویش بر توانگر." این یک جمله فلسفی است. پس یکی از رازهای ماندگاری زبان فارسی این است که گویای مطلب است و حرف برای گفتن و اندیشیدن دارد.»مولف کتاب «تاریخ اساطیــــری ایران» سخن خود را درباره تحولات زبان‌شناســـــی و فارسی دری به این صورت ادامه داد: «تحولات زبان‌شناسی که صورت می‌گیرد، زبان اوستایی با زبان شرقی و زبان غربی ما در هم می‌آمیزند و خودشان را در زبان دری باهم نشان می‌دهد و این به تداوم و غنای زبان فارسی کمک می‌کند. برخی  خرده می‌گیرند که زبان فارسی هیچ تحولی نداشته است، ولی زبان ما، مطلب، گذشته و تاریخ داشته و تمام مدارج را طی کرده تا به زبان دری رسیده است. برای مثال زمانی که رودکی می‌گوید "بوی جوی مولیان آید" ما برای فهم شعرش نیازی به باز کردن فرهنگ لغت نداریم. ما زبان فردوسی را به راحتی می‌فهمیم، به این علت است که زبان فارسی تمام قدرت خود را به خرج داده و به حالتی رسیده که شاهکار شاهنامه به وجود می‌آید و فردوسی این زبان ساخته و پرداخته‌شده را در دسترس ما قرار می‌دهد.»این عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: «برای این زبان باید ارزش قائل شد، زیرا اگر زیربنا و زمینه‌ای نداشت باقی نمی‌ماند؛ وقتی که اسکندر وارد ایران شد و سلسله سلوکیان حکومت را به دست گرفت، همه فکر می‌کردند که زبان رسمی، زبان یونانی می‌شود، ولی از وسط آن زبان پارتی خود را نشان می‌دهد و پس از آن حکومت پارت‌ها شکل می‌گیرد که دارای فرهنگ غنی هست و کتاب درخت آسوریک از آن باقی مانده است. پس از آن، در دوره ساسانیان، این زبان، زبان فلسفی می‌شود،  به گونه‌ای که در دانشنامه دینکرد، مسائل فلسفی به زبان پهلوی بیان می‌گردد و در کتاب یادگار بزرگمهر زبان اخلاق و در کتاب بُندهش زبان زیست‌شناسی و جغرافیا می‌شود.»صحبت درباره اهمیت زبان فارسی گل کرد و بهرامیان نیز از گذشته مثال زد که چگونه پیشینیان با «زبان» برخورد می‌کردند. دکتر ژاله آموزگار پیشینه زبانی ایران را غنی دانست و اظهار کرد: «ما به خوبی به جهان فرهنگ داده و فرهنگ گرفتیم، و زبان ما به این دلیل غنی شده که نسبت به مطالب یونانی، هندی و سُریانی اهمیت داده شده، به گونه‌ای که در دوران انوشیروان کتاب‌هایی از این زبان‌ها ترجمه شده است.وقتی که دین اسلام با زبان عربی وارد ایران شد، ما دین اسلام را پذیرفتیم ولی اجازه ندادیم زبان ما، عربی شود، بلکه آن را غنی‌تر کردیم و برای زبان عربی، دستور زبان و عروض نوشته شد؛ به این دلیل که زبان ما، قدرت، سلوک و پایه داشت و رودکی‌ها و از همه مهم‌تر، فردوسی و فرهنگ فردوسی داشت که به تداوم این زبان کمک کردند، به گونه‌ای که فردوسی به زبان فارسی، مُهر پایداری زد. در حقیقت، شاهنامه به ما هویت بخشیده است.»سخن که به فردوسی و شاهنامه و ادبیات فارسی رسید، دکتر انوری درباره شأن اُدبای فارسی زبان این‌گونه گفت: «هم‌زمان با فردوسی، شاعران بزرگ دیگری ظهور کرده‌اند، مثل عنصری، فرخی و منوچهری که از آنها دیوان به یادگار مانده است و زبان فارسی را یک قدم ‌جلوتر بردند. در قرون بعدی آثاری همچون قابوس نامه عنصرالمعالی، تاریخ بیهقی، آثار خواجه نظام‌الدین طوسی و چهارمقاله نظامی عروضی زمینه را برای حضور بزرگ‌ترین نویسنده زبان فارسی یعنی سعدی و مهم‌ترین کتاب نثر فارسی یعنی گلستان فراهم کردند که طی قرن‌های متمادی محبوب‌ترین کتاب فارسی زبانان بوده است.»

 

 

حافظ حافظه ماست

دکتر انوری که یکی از شناخته‌شده‌ترین مصححان آثار سعدی است، درباره زبان و هنر سعدی به طور خاص و همچنین تأثیر او بر دیگران شاعران، به خصوص حافظ گفت: «غزلیات سعدی، زبان بسیار نرم و لطیفی دارد و غزلیاتش مظهر شعر فارسی است. او در این اشعار از محتوای ضمیر جمال‌جو و عشق‌پرورَش،  بیت‌ها و مصراع‌هایی ساخته که در نهایت زیبایی و در نهایت دلالت لفظ بر معناست.سعدی زمینه را برای حضور بزرگ‌ترین نابغه شعر فارسی یعنی حافظ فراهم کرده است. حافظ اوج ترقی زبان فارسی و اعجوبه‌ای است که نظیرش نه‌تنها در ایران بلکه در دنیا اندک است  و شاید وجود ندارد. هیچ شاعری به اندازه حافظ مردمی نشده است، حافظ حافظه ماست، هرچند که سعدی به ما زبان آموخته است و درک ما از حافظ نشئت گرفته است.»بهرامیان در انتها سخن خود را با این پرسش به پایان رساند که آیا مردم آگاهانه این زبان را حفظ کردند یا ناآگاهانه؟ آیا به دلیل ارزش‌هایش حفظ شده است؟ دکتر انوری نیز پاسخ داد: «زبان ما شیرین است. مردنی نیست. "زبان یک سرزمین را مردمان آن سرزمین نگه می‌دارند."» هر سه استاد این ترجیع‌بند را که مدام در گفته‌هایشان بر آن اصرار می‌ورزیدند، تکرار کردند و با این جمله نشست پاسداشت زبان فارسی به پایان رسید.

url : http://www.isfahanziba.ir/node/102861

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی