ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

میراث سوگوارانه برخوار

تاریخ درج : یکشنبه ۱۷ شهریور ۱۳۹۸
«نسخ تعزیه برخوار» ناملموس ملی استان اصفهان است

فرناز کلباسی/ خبرنگار

 مجلس تعزیه‌ای را تصور کنید که تماشاگران روبه‌سوی تعزیه‌خوان‌ها ایستاده و به حرکات و حرف‌های خنده‌دار آنها لبخند می‌زنند! تعزیه‌خوان لباسی آراسته به نمادها و نشانه‌های عجیب بر تن کرده و باذکر مقدمه‌ای که در وهله اول برای تماشاگران خنده‌آور است، سعی دارد توجه آنها را به مضمونی مذهبی و اخلاقی معطوف کند. این تعریف ضدیتی عمیق با تصوری دارد که من و شما از «تعزیه» به معنای کلی آن داریم. اما این نوع تعزیه که تعزیه «شاد» نام دارد  در برخوار، شهری  در 30 کیلومتری اصفهان با قدمتی چندصدساله  برگزار می‌شود. اگر عزم سفر کرده و خودتان را به‌تماشای تعزیه‌های محرمی این شهر که از روز اول تا پایان روز دهم محرم و البته در ماه صفر برگزار می‌شود، برسانید، می‌توانید شاهد چند تعزیه دیدنی به‌معنای واقعی آن باشید. تعزیه‌هایی همچون شهادت حــــضــــرت حــمـــزه(ع) در روز دوم، مسلم‌ابن‌عقیل(ع) در روز سوم، طفلان مسلم(ع) در روز چهارم، طفلان زینب(س) و غلام ترک در روز پنجم، علی اکبر(ع) در روز ششم و... «تعزیه» رکنی جدانشدنی از سوگواری‌های مذهبی ایرانی‌ها در سده‌های اخیر است که تاریخچه دقیقی از آغاز و رواج آن در دست نیست. اگرچه در نقلی از ابن‌کثیر آمده که آغاز این هنر نمایشی در قرن چهارم هجری و در دوره دیلمیان بوده، اما نشانه‌های زیادی وجود دارد که عزاداری برای سیدوسالار شهیدان در دوره‌های حکومتی علویان و حتی بنی‌فاطمیان هم وجود داشته که دلیلی است بر وجود گونه‌های نمایشی یادمان‌های عاشورایی در مناطق شیعه‌نشین. ازسوی دیگر، اغلب مستشرقین ریشه‌های این گونه نمایشی را در دوره پادشاهی پیش از اسلام در ایران دانسته‌اند که در قالب عام برای مردم کوچه و بازار و به شکل خاصش برای درباریان اجرا می‌شده و به مضامین عشق و مرگ و داستان‌های بومی، ملی و مذهبی می‌پرداخته است.با ذکر این مقدمه، قرار است درباره یکی از ارزشمندترین میراث ناملموس استان اصفهان و بلکه ایران بخوانید. میراثی که ویژگی‌های متمایز و خاصش آن را در میان گونه‌های مشابهش برجسته ساخته و در فهرست میراث ملی به ثبتش رسانده است. شرح نام، کیفیت و ضرورت ثبت این اثر را به روایت «جمال کشاورز»، مشاور فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان بخوانید که اقدام برای ثبت این اثر را برعهده داشته است.

 

آیین تعزیه شهرستان برخوار
سخن درباره آیین تعزیه شهرستان برخوار است و  اینکه چرا در میان این همه نسخ تعزیه در کشور، نسخه تعزیه این شهرستان کوچک باید چنین برجسته و خاص جلوه کند؛ موضوعی که جمال کشاورز درباره آن چنین می‌گوید: «از ویژگی‌های نسخ تعزیه برخوار این است که نه همچون دیگر نسخ به‌نام شعرای آنها، بلکه به‌نام مکان شکل‌گیری‌شان نام گرفته‌اند. این نسخ حاصل اشعار شعرای متعدد و فراوانی است که همه از اهالی برخوار بوده و طی سده‌های متمادی مفاهیم دینی را به نظم کشانده و به این نسخ افزوده‌اند. همچنین این نسخ از لحاظ کمی بسیار ویژه است و تعداد مجالس آن به 300 عدد می‌رسد. چنانکه از حیث کیفی بسیار قابل‌توجه بوده و به دو گروه "تعزیه سوگ" و "تعزیه شاد" تقسیم می‌شوند که تعزیه سوگ خود شامل تعزیه‌های دهه محرم و صفر و تعزیه‌های مناسبتی مانند سالگرد وفات ائمه است.»

 

تعزیه شاد!
شنیدن عنوان «شاد» برای «تعزیه» که برگرفته از واژه «عزا» است کمی عجیب به نظر می‌رسد. توضیح این پژوهشگر میراث فرهنگی ناملموس اما کافی است تا بدانیم مفهوم شادی چطور در کنار تعزیه قرار گرفته است. «تعزیه شاد نوعی شبیه‌خوانی از نوع شبیه مضحک است که در سه قالب رویدادهای شادی‌آفرین مانند ولادت ائمه، نمایش پیروزی‌های صدراسلام یا پیروزی شیعیان بر قاتلان امام حسین(ع) و داستان‌های معنوی و تبلیغی اجرا می‌شود. از نمونه‌های مشخص گونه سوم این نوع تعزیه مجلس "شست بستن دیو" است که براساس یکی از روایات شیعه که معتقد است امام علی(ع) حتی پیش از ظهور پیامبر اسلام(ص) نیز برای کمک به مردم در میان آنها حضور می‌یافته، شکل گرفته است. در این مجلس تعزیه‌خوان با لباس و آرایشی مضحک نقش دیوی قدرتمند را ایفا می‌کند که مردم را آزار می‌دهد و وقتی در برابر امام علی(ع) که در هیئت جوانی قدرتمند و خیرخواه ظاهر شده، شکست می‌خورد و شستش بسته می‌شود، مسلمان شده و امام او را آزاد می‌کنند.»

 

سندی بر مردم‌شناسی
به گفته این پژوهشگر، نسخ تعزیه شهرستان برخوار درکنار همه این ویژگی‌ها، سندی محکم برای مسئله مردم‌شناسی این منطقه نیز هست، چراکه شعرای این اشعار از اهالی این منطقه بوده و از دل بافت فرهنگی و اجتماعی آن سربرآورده و بنابراین ترسیمی واقعی و مستند از فرهنگ و باورهای دینی و مذهبی مردم را ارائه کرده‌اند.

 

تعزیه برخوار چه دارد؟
تعزیه‌خوان‌ها با جامه‌هایی خاص متناسب با نقش آنها در داستان تعزیه، بر سکو ایستاده و در دیدرس مردمی که دورتادور میدان به انتظار ایستاده‌اند، قرار گرفته‌اند. تعزیه دارد شروع می‌شود. موسیقی به پیشواز رفته و مرشد آماده سر دادن اشعار آغازین است. تعزیه‌خوان‌ها یک به یک برحسب نقشی که دارند وارد میدان شده و داستان تعزیه به روایت می‎‌نشیند... این خلاصه‌ای از شرح کاملی است که جمال کشاورز درباره عناصر و مولفه‌های اصلی تعزیه برخوار بیان کرده و می‌گوید: «نخستین عنصر تعزیه شهرستان برخوار "موسیقی پیشواز" با ریتمی سریع است که نوعی فراخوان عمومی برای شروع تعزیه و دعوت مردم به تماشاست. عنصر بعدی "دم‌گیری" است که نوحه دسته‌جمعی تعزیه‌خوان‌ها به شمار می‌آید و شامل اشعاری موافق مضمون تعزیه است. بعد از آن "نفس مرشد" است که تعزیه‌گردان با جملاتی به اختصار خط فکری مجلس را توضیح داده و نکاتی را پیرامون حفظ حرمت ماه محرم بیان می‌کند. در مرحله "ورود" تعزیه‌خوان‌ها به ترتیب نقش وارد میدان شده و در مرحله "مبارز" نوعی شعر حماسی با رجزخوانی و هم‌آورد طلبیدن انجام می‌شود که این شیوه روشی برای گرم نگه داشتن تعزیه و فرصت دادن به هنرپیشه مقابل است تا آماده ورود به صحنه شود.» به‌گفته او، پس از آن مرحله «طلب یا مدد» با هدف درخواست کمک از مردم برای حمایت حسینیه یا تکیه‌ای که تعزیه در آن اجرا می‌شود، انجام می‌شود و بعد در مرحله «ذبح» در مجالس عباس یا حر یا حجت‌الوداع گوسفندان نذری در ورودی تکیه قربانی می‌شوند.آنطور که در پرونده ثبتی نسخه تعزیه برخوار نقل شده مرحله بعدی شامل «چشم زخم» است که یکی از خادمان تکیه در اوقات مختلفی از مجلس برای تعزیه‌خوان‌ها و حضار اسپند بر آتش می ریزد و بعد در مرحله پایانی «توسل»، تعزیه‌گردان در انتهای هر مجلس به میانه میدان رفته و درحالی‌که جمعیت حاضر از او تبعیت می‌کنند، بر قاتلان اباعبدالله لعنت فرستاده، رو به کربلا کرده و بر امام حسین(ع)، رو به سوی خراسان ایستاده و بر امام رضا(ع) و روبه کعبه کرده و بر امام زمان(عج) سلام و درود می‌فرستد.

 

تعزیه‌خوان‌ها بر سکوی اجرا
اما موارد دیگری که لازم است درباره تعزیه بدانیم، شامل نسخه‌خوانی، شاه نسخه‌خوان، موافق‌خوان، مخالف‌خوان و بچه خوان است که به نقل از پرونده ثبتی این اثر، نسخه خوانی به معنای خواندن نسخ طومارگونه هر مجلس توسط تعزیه‌خوان‌ها با حرکات نمایشی، آواز در دستگاه‌های موسیقی سنتی ایرانی و به لحن خوشایند، سوگوار یا حماسی است. بنابراین نسخه‌های هر مجلس در یک نسخه مادر که «جُنگ» نامیده می‌شود جمع شده و برحسب نسخه‌ای که «فهرست اسامی» نام دارد تمام نسخ آن مجلس به طومارهای کوچک‌تر و موافق نقش‌های اصلی همان مجلس تفکیک می‌شود.مشاور فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان همچنین توضیح می‌دهد: «فردی که نقش اول تعزیه را برعهده دارد شاه نسخه‌خوان، فردی که نقش پیامبر، فرشته الهی، امام یا یکی از یاران ایشان را برعهده دارد موافق‌خوان، فردی که نقش یزید یا یاران او را برعهده دارد مخالف‌خوان و فردی که نقش یکی از کودکان یا نوجوانان واقعه را برعهده دارد، بچه‌خوان نام دارد. جالب اینکه در میان تعزیه‌خوان‌های شهرستان برخوار و غالب تعزیه خوان های معتبر استان اصفهان، نسخ برخوار، نسخ اراک و نسخ انجم در میان تعزیه‌ها از اعتبار خاصی برخوردار است.» او درخصوص برخی از نسخ مجالس تعزیه‌های موجود که در ایام محرم و صفر و دیگر مناسبت‌ها برگزار می‌شود هم می‌گوید: «این تعزیه‌ها با برگزاری مقدمات برپایی تعزیه توسط اهالی محل آغاز می‌شود. اهالی قبل از آغاز محرم در تعزیه‌خانه جمع شده و با سلام و صلوات سقف محل برگزاری را با چادر برزنتی و دو تیرک بلند از چوب چنار می‌گسترانند. بر سر تیرک‌ها دو علم "یا حسین" نصب شده و زیر چادر نقوش شیروخورشید با سروهای آراسته‌ای در میان دوخته شده است. بعد از آن تعزیه مجالس مختلف در شب‌های مختلف برگزار می‌شود که یک نمونه از آنها مجلس شب اول محرم با نام "پسرفروشی" است. در این مجلس مردی بانی عزای امام حسین(ع) است که به‌دلیل فقر، عاجز از ادای نذر خود شده و زنش به او دلداری می‌دهد که فرزند پسرشان را به بازار برده بفروشد و با پول آن نذرش را ادا کند! مرد می‌پذیرد و زن را به مکتب‌خانه به دنبال پسرشان می‌فرستد. زن وقتی مشکل همسرش را با پسر در میان می‌گذارد، پسر می‌گوید که جز نقد جان  هیچ ندارد که تقدیم کند و بعد هم به پدرش پیشنهاد می‌دهد که او را به بازار برده و بفروشند.سرانجام این خانواده راهی بازار می‌شوند. اما امام حسین(ع) این خانواده شیعه را تعقیب کرده و درحالی‌که با دیدن آن پسر به یاد حضرت علی اکبر(ع) می‌افتد، در بازار آن پسر را می‌خرد. مرد و زن هم با گرفتن پول رفته و نذر خود را ادا می‌کنند. اما در مجلس عزاداری امام به ایشان توسل کرده و درددل خود را از دوری فرزند با ایشان درمیان می‌گذارند. بالاخره در پایان مراسم امام حجاب از رخ برداشته و زخم‌های تنشان را به پسر نشان داده و او را راهی خانه‌اش کرده و به پدر و مادرش می‌بخشند.» مشاور فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان بخش دیگری از توضیحاتش را به تاثیر وجود تعزیه در شهرستان برخوار اختصاص می‌دهد و می‌گوید: «احیا و ارتقای باورهای مذهبی شیعی در میان عامه مردم به واسطه افرادی همچون تعزیه‌خوان ها، تعزیه گردان‌ها و خادمان که مستقیما به برپایی تعزیه کمک می‌کنند تاثیرات زیادی دارد. از سوی دیگر این تعزیه در معرض خطراتی همچون عدم وفاداری به سنت‌ها، عدم آموزش صحیح ریشه‌دار و گسترده و عدم آموزش شیوه‌های آوازی سنتی ملی و بومی هر منطقه در میان جوانان، گاهی انتخاب ناصحیح افراد برای ایفای نقش‌های نمایشی توسط تعزیه‌گردان‌های کم تجربه، عدم مدیریت یکپارچه کارآمد و باتجربه در گروه‌های تعزیه و تک فرهنگی شدن و سوق دادن تعزیه‌ها به یکسان شدن قرار دارد.» جمال کشاورز چنانکه در پرونده ثبتی این اثر نیز تاکید داشته، مواردی را درخصوص حفاظت از این میراث ارزشمند بیان کرده و می‌گوید: «در این زمینه می‌توان به آموزش تئوریک تعزیه در دانشگاه‌های مرتبط با هنرهای دراماتیک، حمایت از بانیان تعزیه، شناسایی پیش‌کسوتان این عرصه، حفاظت انتظامی از تماشاگران مجالس تعزیه و تاسیس شوراهای تعزیه در اداره‌های ارشاد اسلامی شهرستان‌ها پرداخت و با بیمه کردن اهالی تعزیه به‌عنوان هنرمندان تئاتری نمایش‌های بومی، تصحیح نسخ برحسب صناعات شعر و تاریخ روایات عاشورایی، برپایی کلاس‌های آموزشی برای تربیت هنرمندان تعزیه‌خوان با ارائه اطلاعات کافی درباره مفاهیم قیام حسینی و شیوه‌های آوازی ملی و بومی، تبلیغات همه جانبه و صحیح و به موقع برای جذب تماشاچیان و ضبط تصویری از مجالس و نمایش و تحلیل آثار از رسانه ملی به زنده نگه داشتن از میراث ناملموس ارزشمند کمک کرد.»

 

روند ثبت...
روند ثبت نسخ تعزیه شهرستان برخوار  که طبعا مراحل مطالعاتی و تحقیقاتی مفصلی را از سر گذرانده، آخرین موضوعی است که کشاورز به توضیح درباره آن می‌پردازد و می‌گوید: «نحوه گردآوری اطلاعات درباره این موضوع از طریق مراجعه به کتاب، مقالات، نشریات و تهیه فیلم، گزارش، پایان نامه، مصاحبه یا مراجعه به مراکزی بوده که اطلاعاتی درباره این موضوع در دست دارند. در این میان سلسله فیلم‌هایی از تعزیه‌های سوگ و شاد مناسبتی بین سال و مصاحبه با متولیان امر تعزیه در برخوار انجام و آلبوم‌های عکسی از آنها تهیه شد. کتاب "مجموعه مقالات نمایش" نوشته عسکر بهرامی، کتاب تعزیه "نمایش و نیایش در ایران" نوشته پترجی چلکووسکی، "تعزیه در ایران" نوشته صادق همایونی و "تعزیه در عراق و چند کشور اسلامی" نوشته عباس خدوم جلیلی هم برخی از منابع مطالعاتی این پرونده بوده است.»

url : http://www.isfahanziba.ir/node/100771

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی