ویژه نامه ها

اشتراک الکترونیکی روزنامه

CAPTCHA ی تصویری

شماره های پیشین

پیوند زمان‌های فراغت با زاینده‌رود

تاریخ درج : سه شنبه ۲۸ فروردین ۱۳۹۷
شماره روزنامه: 
تأملی بر الگوهای فراغتی در شهر اصفهان

آرش حسن‌پور*

اگر در روزهای تعطیل و ایام غیر کاری از شهروندان اصفهانی پرسیده شود که فراغت جمعی و برون خانه‌ای خود را کجا سپری می‌کنید، به‌احتمال زیاد با یکی از این دو پاسخ روبه‌رو خواهید شد: ناژوان و پارک حاشیه‌ زاینده‌رود یا سیتی سنتر. به‌راستی این کمبود امکانات فراغت جمعی و فردی شهروندان ناشی از چیست. در این نوشتار تلاش خواهم کرد توصیفی مختصر از انواع فراغت (بیرونی، برون خانه‌ای) شهروندان اصفهانی ارائه دهم تا زمینه‌ای برای پاسخ به چرایی محدودیت امکان‌های فراغتی در شهر اصفهان فراهم آورم.

سبک زندگی ازجمله مفاهیم پرکاربرد و معاصر در ادبیات جامعه‌شناسی امروز است. به‌طور خلاصه سبک زندگی به مجموعه‌ای از انتخاب‌ها، گزینش‌ها، راهبردها و تکنیک‌ها در حوزه‌ زندگی فردی و رفتارهای حول مدیریت بدن، فراغت، نام‌گذاری‌ها، عادات زبانی و بیانی، سبک‌های پوشش و آرایش اطلاق می‌شود که می‌تواند نشانگر پایگاه و طبقه‌ اجتماعی فرد در فضای اجتماعی باشد. یکی از ابعاد شاخص سبک زندگی، الگوهای فراغت و رفتارهای فراغتی است. اوقات فراغت، مفهوم جدیدی که محصول جدایی کار از خانه، پیشرفت‌های فناورانه و تقسیم‌کار اجتماعی است، این فرصت را مهیا کرد که انسان از اجبارها و محدودیت‌های نظم اجتماعی مدرن رها شود (کیویستو، 1380: 80). بدین ترتیب با حرکت به‌سوی زندگی مدرن، تفکیک فزاینده‌ میان ساعات کاری و غیر کاری را شاهد هستیم، ازاین‌رو در جوامع جدید، امکان فراغت بیشتری برای افراد فراهم‌شده و شیوه گذران آن به یک بحث تأمل‌برانگیز تبدیل‌شده است. همچنین، عرصه فراغت یکی از عرصه‌های مهمی است که در مطالعات اجتماعی و پژوهش‌های فرهنگی برای شناخت تحولات ارزشی و نگرشی و سبک‌های جدید زندگی به آن توجه می‌شود، زیرا این عرصه به دلیل داشتن الزام‌های کمتر و آزادی عمل بیشتر، فضای ایدئالی برای بازنمایی ارزش‌ها، نگرش‌ها و ذائقه‌های فرهنگی است (رفعت‌جاه، 1390: 153). فراغت حاصل جدایی و خلاص شدن از کار طاقت‌فرسا در نظم آهنین و ملال‌آور مدرنیته است و از همین رو در سبک زندگی افراد جایگاه ممتازی را اشغال کرده و امروزه افراد بیش از هرزمانی اوقات فراغت خود را ساماندهی کرده و برای مصرف بهینه آن برنامه‌ریزی می‌کنند و حاضرند برای ارتقای کیفیت و کمیت این اوقات خوش‌گذرانی و فراغت هزینه‌های گزاف و بخش مهمی از درآمد ماهانه خود را اختصاص دهند. اوقات فراغت به‌مثابه مفهومی مدرن به ناچار به مفاهیمی مانند صنعتی شدن، شهری شدن و شهرنشینی و شهروندی گره‌خورده است. بی‌شک، شهر و محیط شهری یکی از مهم‌ترین بسترهایی است که فراغت به آن گره‌خورده است. در این میان فضای شهری و ابعاد مختلف آن به‌ویژه بعد اجتماعی، نمونه بارز و مشخص بافت اجتماعی را شامل می‌شود که بر فراغت فرد تأثیر شگرفی دارد. بخشی از انتقادهایی که امروزه از شهرها می‌شود نیز متوجه یکنواختی و کسالت‌بار بودن زندگی در شهر و فضاهای شهری است (پورمحمدی، 1390) که گویای اساسی بودن فراغت در شهر است.فراغت شهروندان اصفهانی به نظر می‌رسد بیشتر تابع نوعی کنش سنتی از گذشته تا به امروز باشد. همان‌طور که هستی شهر اصفهان به‌صورت تاریخی با حیات زاینده روز گره‌خورده بوده، فراغت شهری شهروندان اصفهانی نیز بدون در نظر گرفتن جریان طولی و عریض زاینده‌رود ناممکن است. به‌طوری‌که هرچه به ذهن و خاطره‌های شهری رجوع می‌کنیم، پیوند زمان‌های فراغت و تفرج‌های درون‌شهری خود را با کرانه زاینده‌رود به خاطر می‌آوریم. برای اصفهانی‌ها رودخانه‌ زاینده‌رود و تفریحات در حاشیه‌ آن یکی از اصلی‌ترین گزینه‌های فراغت محسوب شده و می‌شود. زاینده‌رودمثل عنصری طبیعی و رودی جاری که از غرب به شرق استان گذر و طی طریق کرده و از شهر اصفهان می‌گذرد، در اطراف‌واکناف خود به یمن آب و سرسبزی‌های گسترده‌اش پارک‌ها و فضاهای طبیعی و عمومی بکری را به‌صورت تاریخی به وجود آورده و همین امر باعث اقبال بی‌نظیر شهروندان اصفهانی به این کرانه‌ سبز و خرم و فضاهای سبز حول آن مانند پارک و بیشه‌ ناژوان شده است. محل‌های فراغتی در شهر اصفهان وجهی متمرکز و متراکم و مبتنی بر همان نظم طبیعی زاینده‌رود دارد، به صورتی که تله سیژ، باغ پرندگان، پارک آبی مخصوص کودکان و آکواریوم آبی نیز در حاشیه‌ زاینده‌رود (مانند وضعیت باغ گل‌ها) و پارک ناژوان مستقر و راه‌اندازی شده است. تفرج‌ها در اصفهان بیشتر تفرجی خانواده و گروه‌محور و مبتنی بر ایام تعطیل و فصول گرم سال است. در فصول سرد گردش و تفریح زاینده‌رود محور از رونق می‌افتد و شهروندان اصفهانی روی خوشی به خوش‌گذرانی‌های شهری در فصول سرد و حاشیه زاینده‌رود نشان نمی‌دهند. در زمانه‌ رونق و جریان داشتن زاینده‌رود قایق‌سواری نیز یکی دیگر از تفریح‌های شهروندان اصفهان مبتنی بر زاینده‌رود بود. این قسم از فراغت شهری خود به الگوهای خوراک و تهیه غذا نیز شکل بخشیده و می‌بخشد، به‌گونه‌ای که طبخ و تهیه‌ کباب و جوجه‌کباب که مختص فضاهای عمومی سرباز است در این کرانه خواهان زیادی دارد. در یکی دو دهه‌ قبل همچنین به الگوهای فراغت اصفهانی اجاره یا خرید ویلاهای باغ بهادران و دهکده تفریحی چادگان نیز افزوده شد که این فراغت‌ها نیز مبتنی بر مقوله‌ غیرقابل‌اغماض در ذهنیت شهروندان اصفهانی، آب و زاینده‌رود است.

 

 

اشکال دیگر الگوهای فراغت در شهر اصفهان شامل تفریح در پارک جنگلی صفه و ورزش‌های دسته‌جمعی در این فضای عمومی و همگانی است. یکی دیگر از گزینه‌های فراغت در شهر اصفهان حول خوراک و غذا شکل می‌گیرد. در اینجا بهانه، فراغت خوراک و صرف غذا در بیرون از خانه است. رونق اغذیه‌فروشی‌های ارزان از نوع فست‌فود (ساندویچ شقایق و فلافل فروشی‌های بسیار در سطح شهر) مؤید این وضعیت اجتماعی در شهر اصفهان و الگوهای فراغتی است. فراغت‌های فرهنگی مانند استفاده از سینماها و سالن‌های تئاتر نیز در شهر اصفهان از محدودیت‌هایی در انتخاب و کمبود کیفیت امکانات سخت‌افزاری و مخاطب محوری رنج می‌برد. فعالیت‌های ورزشی جمعی و فردی نیز با هزینه بالای اجاره‌ سالن‌های سرپوشیده ورزشی و کمبود امکانات لازم و کافی زمین‌های روباز در دسترس و مهیا به نظر نمی‌رسد. شهر اصفهان پارک عظیم حیات‌وحش ندارد و شهر (بازی) رؤیاها نیز در فاصله‌ای دور از مرکز شهر احداث شده است. فراغت‌های فرد محور در اصفهان در چند سال گذشته بیش از هر دورانی نمود یافته است. نمود این شیوه فراغت را در زیادشدن کافی‌شاپ‌ها و کافه‌رستوران‌ها می‌توان دید. کافه‌ها در اصفهان در مقایسه با شهر تهران با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو بوده و همین امر میل شهروندان طبقه متوسطی به خصوص جوان و نوجوان را به مصرف این فضاها کاهش می‌دهد. تاسیس و راه‌اندازی مجموعه‌ عظیم سیتی سنتر تحولی شگرف در الگوهای فراغت و سبک زندگی شهروندان اصفهان و ساکنان سپاهان شهر و بهارستان ایجاد کرده است. مرکز چندمنظوره‌ سیتی سنتر یک مگامال عظیم با فضاهای محیطی بزرگ است که این امکان را فراهم آورده تا در یک محیط وسیع مولفه‌های چندگانه سبک زندگی مانند خرید، مصرف، تفریح، پرسه زنی، حضور در کنسرت‌ها و نمایش‌ها یکجا جمع شود. مشاهدات در این محیط عمومی مدرن نشان می‌دهد حضور شهروندان در این مجموعه اغلب ناظر به خرید و مصرف است و در این‌گونه‌ فراغت با الگوی مصرف در فضا و پرسه زنی (مثل مراکز خرید شهر تهران مانند مجموعه کوروش) روبه‌روییم که متفاوت و متمایز هستند. در پایان باید گفت احداث مجموعه سیتی سنتر الگوی فراغت حاشیه زاینده‌رودی را به نبرد فراخوانده و یک سبک مدرن را ضمیمه‌ الگوهای فراغتی پیشین شهروندان اصفهانی ساخته است. با‌ این وجود اهمیت زیاد زاینده‌رود در حیات ذهنی شهروندان اصفهانی نباید فراموش شود. زاینده رو تنها یک رودخانه و عنصری اکولوژیک نیست. جاری بودن این شریان حیاتی در شهر اصفهان به الگوهای فرهنگی و اجتماعی شهروندان رسیمت بخشیده و آن را تعریف ساخته و شکل می‌دهد. فارغ از اینکه ایجاد زمینه و بستر جهت تنوع گزینش‌های فراغتی با در نظر گرفتن سلایق زیاد یک حق شهروندی و وظیفه مسئولان شهری است. این مهم باید بیش از هر قشری توجه و اهتمام کارگزاران شهری و دولتی و سیاست‌گذاران فرهنگی را برانگیزد.

 

 

منابع:
رفعت‌جاه، م. (1390). «فراغت و ارزش‌های فرهنگی»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره چهارم، ش 1، ص 190-151.
کیویتسو، پ. (1380). اندیشه‌های بنیادی در جامعه‌شناسی، ترجمه: محسنی، م. تهران: نشر نی.

*دکتری جامعه‌شناسی

url : http://www.isfahanziba.ir/node/71887

اصفهان زیبا را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

 

 

ضمائم روز

پیوست‌ها

  

 

 

بایگانی