اصفهانِ خیلی تمیز چطور زاده شد؟!

روند تبدیل شهر قاجاری به شهر امروزی

شهریت یک شهر را چه چیزی می‌سازد؟ چه چیزی اصفهان عصر قاجار را به اصفهان امروز رسانید؟ بی‌گمان چند پروژه بزرگ در اصفهان در نیمه اول قرن حاضر شمسی به اجرا در‌آمد که اصفهان را از شرایط یک روستای بزرگ که در اواخر قاجار وجود داشت، به شهری با استانداردهای شهری مدرن منتقل کرد. ما در اینجا به موضوع آب و فاضلاب شهر می‌پردازیم.

سه شنبه ۲۰ مهر ۱۴۰۰

به جز نحوه معیشت و جمعیت، چه عوامل دیگری فرق میان یک شهر و روستا را مشخص می‌کند؟ شهر اصفهان که در اواخر دوران قاجار حدود 50 هزار نفر جمعیت داشت، طی چه پروژه‌ای که توسط مدیریت شهری به اجرا در آمد، رنگ و بوی شهریت گرفت و زیست ساکنان آن آسان‌تر شد؟ چه اقداماتی سطح بهداشت شهر را بالا برد و رفت و آمد آن‌ها را آسان‌تر کرد؟ خیابان‌کشی اولین قدم دراین راه بود. ده‌ها خیابان از اوایل این قرن در شهر اصفهان کشیده شد تا گذرهای آن به شکل یک شهر مدرن در آید. بعد از آن کشیده‌شدن آسفالت این گذرهای تعریض‌شده را بهداشتی‌تر و قابل گذرتر کرد. در قدم بعد و از سال 1345 به یکی از معضلات خاص اصفهان، یعنی جمع‌آوری فاضلاب از چاه‌های کف کوچه‌ها و درون مادی‌ها پرداخته شد. هم‌زمان با آن نیز طرح لوله‌گذاری برای آوردن آب بهداشتی به درِ خانه‌ها صورت گرفت و بدین ترتیب سطح بهداشت محیط در اصفهان ارتقا یافت و سلامت و رفاه شهروندان تاحدودی تضمین شد. بدین ترتیب شهر اصفهان مکان بهتری برای زیستن شد.

 فاضلاب اصفهان در یک نگاه

اگر بخواهیم شمای کلی از تاریخچه تشکیلات آب و فاضلاب اصفهان را ترسیم کنیم، باید بگوییم نطفه آن در اواخر دهه سی شمسی بسته شد. تا این زمان شهرداری اصفهان متولی کار بود؛ اما در سال 1345 و با تشکیل سازمان آب و فاضلاب، متولی اصلی کار معلوم شد. این متصدی جدید به گسترش شبکه آب و فاضلاب و نیز تأسیس مخازن آب و تصفیه‌خانه‌ها مشغول شد. کار گسترش و توسعه ادامه یافت تا در سال 1370 سازمان آب و فاضلاب اصفهان مطابق قانون، تبدیل به «شرکت» آب و فاضلاب شد؛ با این شرط که دامنه کار خود را به تمام استان گسترش داده و تمام شهرها و روستاها را در دایره خدمات خود بگیرد. بدین ترتیب هم‌زمان ساخت منابع آب، تصفیه خانه‌های مختلف و گسترش لوله‌کشی‌های آب و فاضلاب در شهرها و روستاهای استان در دستور کار قرار گرفت. این شرکت تا پایان مرداد سال 1398 با نصب یک میلیون و 398 هزار انشعاب آب در 98 شهر و 949 روستای استان و نیز نصب 668 هزار انشعاب فاضلاب در 35 شهر و پنج روستای استان اصفهان، جمعیتی بالغ بر چهار میلیون و 803 هزار نفر را در بخش آب و نزدیک به سه میلیون و 122 هزار نفر را در بخش فاضلاب تحت پوشش خود قرار داده است.

مصاحبه مدیر عامل سازمان آب و فاضلاب در سال 1350

در سال 1350 که سازمان تازه تأسیس آب و فاضلاب با سرعت در خیابان‌ها و کوچه‌های شهر، کانال‌هایی برای عبور لوله‌های آب و فاضلاب حفر می‌کرد و با نصب انشعاب شهروندان را از این دو امکانات مدرن شهری بهره‌ور می‌نمود، مهندس سعید حجازی، مدیر عامل وقت سازمان آب و فاضلاب اصفهان، لازم دید در یک برنامه رادیویی دامنه کار سازمان و تأثیر خدمات آن را به شهروندان گوشزد کند. مهندس حجازی می‌خواست به شهروندان بگوید با استفاده از این خدمت جدید، سطح بهداشت و سلامتی مردم تا چه حد ارتقا پیدا می‌کند. خصوصا کف کوچه‌ها و مادی‌های شهر از دست فاضلاب خانه‌ها رها شده و شهری پاکیزه و دور از عفونت فاضلاب در انتظار آن‌هاست.
این مصاحبه رادیویی که در روزنامه اصفهان به تاریخ 5 آذر 1350 منتشر شد، وضعیت بهداشتی شهر اصفهان و مادی‌های آن را برای ما به تصویر می‌کشد و معلوم می‌شود پس از پنجاه سال اگر این شهر پاکیزه و بهداشتی است، حاصل زحمات چه کسانی است. از یاد نبریم شهر اصفهان مفتخر است اولین شهر ایران است که سازمان آب و فاضلاب در آن تأسیس شده است. اینک متن مصاحبه که حاوی اطلاعات زیادی درباره اصفهان نیم قرن پیش است، درج می‌شود.

چاه‌هایی که نقطه سیاه شهر بود

«آقای حجازی خواهش می‌کنم در مورد فاضلاب اصفهان توضیحاتی بفرمایید؟ همه می‌دانیم که وضع دفع فاضلاب خانگی در اصفهان از نظر بهداشتی و از نظر اجتماعی به هیچ وجه مناسبت نیست. متأسفانه این حقیقتی است که ما مردم وقتی در یک جریانی به طور طولانی و در مدت زمان مدید قرار گرفته باشیم، متوجه معایب و مزایای آن، آن طور که یک رهگذر خارجی متوجه می‌شود، نیستیم و نمی‌شویم. فاضلاب اصفهان که از این چاهک‌هایی که در خیابان‌ها خارج می‌شود و همین منظره چاهک‌ها و خروج فاضلاب از این‌ها، لطمات زیادی به بهداشت شهر می‌زند. در مقابل آثار باستانی، هنرها، ذوق و تاریخی که اصفهان دارد، نقطه تاریکی است و باید واقعا همه بکوشیم این نقطه تاریک را از صفحه زندگی اصفهان بشوییم و از بین ببریم. این وظیفه همه است برای این که خسارتی که این موضوع به بهداشت شهر می‌زند، و همه اطلاع داریم چیزی نیست که من یا کس دیگری از آن مصون باشد. این، دامن همه را می‌گیرد و همه را آلوده می‌کند و برای همه ایجاد مشکل و ناراحتی ایجاد می‌کند.»

 مادی‌هایی که حاوی فاضلاب بود

«مشکل دیگری که وجود دارد، این است که مقدار زیادی از این خانه‌ها که در کنار مادی قرار دارند، فاضلاب خود را از نظر سهولت داخل مادی کرده‌اند. این مرض و بیماری است که داخل مادی می‌کنند و در تمام شهر می‌گردانند و وضع شهر را خراب می‌کنند. از نظر هوا و بو و ناراحتی‌هایی که برای ساکنان شهر دارد، این مادی‌ها به زراعت می‌رود، هم دهات را آلوده می‌کند. دهاتی‌ها را مریض می‌کند و هم از طریق سبزی و محصولات ده این مرض دو مرتبه بر می‌گردد به شهر و ضرر خود را به شهر به طور کامل می‌زند. بنابر این اصفهان که به علت وضع طبیعی و بزرگی که دارد به طور طبیعی و عادی که در شهرهایی که آب خیلی پایین است، می‌توانسته فاضلاب خود را دفع کند، نتوانسته فاضلاب خود را دفع کند و لازم بود که برای اصفهان حتما شبکه لوله‌کشی فاضلاب تهیه و نصب شود؛ برای این‌که این مشکل را از اصفهان دور کند و این نقطه سیاهی و تاریک را از دامن تاریخ و جغرافیای اصفهان خارج کند.»

 چه قسمت‌هایی از شهر زودتر صاحب فاضلاب می‌شوند؟

«چه مناطقی ارجحیت و حق تقدم دارند و چه امتیازات و مزایایی برای آن‌هایی که زودتر مراجعه کنند در نظر گرفته شده است؟ در ارجحیت آن باید گفت که همه جا به حد بسیار زیادی نیاز دارند که وضع خود را اصلاح کنند و تطبیق بدهند با شرایط بهداشتی امروز و این چاهک‌ها را برچینند و از بین ببرند. بدیهی است محلات فقیر‌نشین که تراکم بیشتری در جمعیت آن‌ها دارد و سطح بهداشت آن‌ها پایین‌تر است، بیشتر باید مورد توجه قرار بگیرند؛ اما از این‌ها جلوتر و مهم‌تر خانه‌هایی هستند که کنار مادی‌ها قرار دارند. برای این که به وسیله آب مادی این فاضلاب و این مرض و این ناراحتی را در تمام سطح شهر و در تمام دهات اطراف می‌پراکنند و باز دو مرتبه همان طور که عرض شد، این مرض و کثافت از راه دهات و سبزی و محصولات کشاورزی به شهر بازگردانده می‌شود. بنابر این ما برای مادی‌ها و خانه‌های کنار مادی لوله‌کشی کنار مادی‌ها یک ارجحیت و حق تقدیم قائل شدیم. با این که خیلی مشکل‌تر است. ما آمده‌ایم برای این کنار مادی‌ها آگهی منتشر کردیم که به زودی به تمام این ساکنین خانه‌ها که کنار مادی هستند، ابلاغ خواهد شد. البته برای اولین منطقه، خانه‌های کنار مادی را در نظر گرفتیم و ابلاغ خواهیم کرد به این‌ها مهلتی داده‌ایم و گفته‌ایم که در این مدت هر کسی که مراجعه کند ما اقساط او را برای فاضلاب طی مدت پنج سال وصول می‌کنیم. بنابر این ملاحظه می‌کنید که یک خانه وقتی قسط فاضلاب خود را در پنج سال بدهد، تحمیل زیادی به بودجه خانواده نمی‌شود و یک رقم کوچکی در ماه خواهد پرداخت و آن رقم شاید کمتر از مقداری باشد که هزینه برای دفع بیماری‌ها و ناخوشی‌ها و ناراحتی‌های ناشی از آلودگی محیط انجام می‌دهد، باشد. برای آن به طور متوسط هم بعد از این مزیت هست که ما پس از پایان این مهلتی که می‌دهیم، در هر منطقه نرخ فاضلابی که می‌گیریم، به نرخ سابق نیست. یعنی ما الان از هر متر مربعی از هر متقاضی، سی ریال می‌گیریم. ولی پس از این مدت یک ماه تا سه ماهه‌ای که انشعاب می‌دهیم، اگر مراجعه نکنند، باید برای هر متر مربعی 45 ریال پرداخت بکنند. بنابر این متر مربعی هم 15 ریال باید اضافه نرخ بدهد.»

هزینه و مدت انجام این پروژه چقدر است؟

«اصولا لوله‌کشی فاضلاب در اصفهان چقدر خرج دارد و چه مدتی عملیات آن طول می‌کشد؟ مادر اصفهان باید بیش از ششصد تا هفتصد کیلومتر لوله فاضلاب بگذاریم. هشتاد کیلومتر از این لوله را قبلا سازمان برنامه نصب کرده بود. ما تا به‌حال در حدود 200 کیلومتر لوله گذاشتیم. ما به علت نیازی که شهر دارد، در قسمت فاضلاب تجهیزات کاملی داریم. وسایل کاملی آوردیم. برای این که مقایسه بشود عرض می‌کنم 80 کیلومتر اول را که یک شرکت خارجی با یک شرکت داخلی شریک شده بودند و سازمان برنامه نظارت می‌کرد، در مدت بیش از دو سال دادند، در حدود 5/2 سال. همه اهالی محترم اصفهان شاهد و ناظر بودند. ما امسال ترتیبی دادیم که تقریبا در ماه 12 کیلومتر لوله می‌کشیم. یعنی تقریبا در سال از 120 کیلومتر لوله با توجه به جشن‌ها یا وقایع دیگر به وجود می‌آید، لوله‌کشی ما در یک سال از 120 کیلومتر تجاوز می‌کند. باید به عرض برسانم که ما لوله‌های خیلی سنگین نصب می‌کنیم. فعلا ما در حدود 6 یا 7 کیلومتر لوله 180 سانتیمتری نصب کردیم، در صورتی که در آن طرح اولیه سازمان برنامه لوله بیشتر از یک متر و شصت نداشتند. یعنی از نظر قطر لوله هم لوله‌های ما سبک‌تر از آن موقع نیست. با همه این‌ها لوله‌کشی اصفهان برای فاضلاب بیش از 5 تا 6 سال دیگر طول دارد تا این که شدت کار کم بشود. البته کوچه‌های فرعی و حواشی و توسعه شهر دائما هست ولی آن طور که به این شدت لوله‌کشی می‌کنیم، در حدود 4 سال دیگر حتما طول خواهد کشید. ما امسال تقریبا در شمال زاینده‌رود، غرب چهارباغ را تمام کردیم. قسمت شرق چهارباغ حوالی زاینده‌رود هستیم. در جنوب زایند‌ه‌رود لوله‌کشی آن را شروع کردیم. بعضی مناطق را در حدود 30 کیلومتر تا شب عید در منطقه جنوبی خیابان میر و آپادانا لوله نصب خواهیم کرد. سعی خواهیم کرد خیابان عبدالرزاق و رضا پهلوی (ولیعصر) و بزرگمهر را تا آخر امسال تمام کنیم و سال‌های آینده هم مناطق دیگری از شهر را به تدریج لوله‌کشی می‌کنیم. حدود هزینه این کار هم باید عرض کنم که تقریبا بیش از 150 میلیون تا 200 میلیون تومان می‌شود. البته شهر اصفهان یک حق انشعاب سنگینی می‌دهد ولی این حق انشعاب سنگین به هیچ وجه تکافو نمی‌کند. ما در فعالیت زیادی هستیم که از سازمان برنامه اعتباراتی بگیریم. تصفیه‌خانه فاضلاب ما کوچک است. سازمان برنامه قبول کرده که پول پروژه آن را برای توسعه بدهد که در برنامه پنجم تصفیه‌خانه در حدود 5 برابر بزرگ‌تر شود.»

مشکلات و چالش‌های کار

«چه مشکلاتی وجود دارد در حفاری کوچه‌ها و خیابان‌ها و برای رفاهیت مردم چه دقت‌هایی را به عمل آوردید؟ این حقیقتی است که وقتی می‌خواهیم جایی را فاضلاب بکشیم، در این کوچه‌های باریک چاره‌ای نداریم که زمین را بکنیم. این هم شک ندارد که وقتی زمینی را می‌کنیم و خاک اطراف می‌ریزیم، مقدار زیادی مشکلات و ناراحتی‌ها برای مردم به وجود می‌آید. در کوچه‌ای که پهنای آن یک متر است، لوله آب قبلا نصب شده، کابل برق نصب شده، تلفن رفته، چاه‌های خانگی دو طرف آن هست، قنات‌ها و گاهی کانال‌های قدیمی زیرزمینی هست، جوی زمینی گاهی اوقات برای باغات هست و ما باید طوری عمل کنیم که هیچ‌کدام از این‌ها صدمه نخورد و همه این‌ها را به حالت اول برگردانیم. وسایل و ماشین‌آلات، قابل استعمال در این کوچه‌ها نیستند، چاره‌ای نداریم با همین عمله‌های ساده کار بکنیم. با معلومات و اطلاعاتی که آن‌ها دارند تا حدودی که می‌شود از این‌ها نظم و دقت خواست. بنابر این ما این را اذعان داریم که واقعا در مدت لوله‌کشی در یک کوچه، برای مردم آن کوچه عذاب است. فشار زیادی است. ولی برای رفع این مشکل و این ناراحتی شهر اصفهان، چاره‌ای نیست. تا رنجی برده نشود، تا زحمتی کشیده نشود، این رفاهیت حاصل نمی‌شود. آن قدری که از عهده‌مان بر می‌آید، تابلو می‌زنیم، علامت می‌گذاریم، کوچه‌هایی را که باریکند، با هزینه‌های اضافی که این هزینه به خود مردم تحمیل می‌شود، روی همین حق انشعاب‌ها تحمیل می‌شود. خاک‌ها را کوچه بیرون می‌آوریم که راه باز شود و دو مرتبه می‌بریم و اقداماتی در این زمینه می‌کنیم. سعی کردیم کادرهای کارگری خود را با حقوق‌های بیشتر ثابت نگه داریم که ورزیده بشوند. کارگرهایی با حقوق بیشتر بگیریم که سواد و اطلاعات بیشتری داشته باشند، برای این که بیشتر بفهمند و به تدریج اطلاعات عمومی این کارگرها در این کار بالا می‌رود و کار آن‌ها نظم و دقتی پیدا کند که ناراحتی مردم را کمتر کند.»

 پس از کشیدن فاضلاب

 «آیا شهرداری و دیگر مراجع اقداماتی در مورد وضع نامناسب چاهک‌های فاضلاب و کسانی که فاضلاب به مادی می‌ریزند به عمل آورده است یا نه؟ این بدیهی است برای خاطر این که کسانی که مادی را آلوده می‌کنند. بنابر این شهرداری پس از این که این مناطق لوله‌کشی فاضلاب شد، حتما اقدام خواهد کرد. به موجب قوانین و مقررات خودش، مجاری فاضلابی که به مادی وصل است، قویا می‌بندد. حتی قوانین آن اجازه می‌دهد کسانی که این کار را می‌کنند تعقیب کند و به دادگاه‌های تخلف بدهد و جرائمی از آن‌ها بگیرد. این چاه‌هایی که در خیابان‌ها هست، قطعا شهرداری به موجب قانون می‌تواند ببندد. و حتما جاهایی که لوله‌کشی فاضلاب شد می‌آید و می‌بندد. البته شهرداری یا سازمان آب کسی را وادار نمی‌کنند یا نمی‌توانند بکنند که بیایند انشعاب فاضلاب بگیرند؛ ولی می‌توانند بگویند که این چاهک را باید در داخل خانه خودت بگذاری و در خیابان نباید باشد و شهر را آلوده کند و منظره زننده‌ای داشته باشد. بنابر این با اختیارات قانونی که دارد پس از این که لوله‌کشی فاضلاب هر منطقه‌ای تمام شد، دخالت خواهد کرد»
(روزنامه اصفهان، ش 2505، 5 آذر 1350).

افزودن دیدگاه جدید

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.